در مقابل لجاجتها و انسانهای لجوج كه بدون توجه به عقل و منطق همچنان بر مسیر خصومت و ستیز اصرار دارند و چشم و گوش بسته به راه ناصواب ادامه میدهند، علاوه بر چاره جوئی های بنیادین در رفع عوامل لجاجتها، باید روشهایی را در برخورد با آنها در پیش گرفت تا ضمن دور بودن از خطر و ضرر آن، هم از تشدید و اشتعال بیشتر آن جلو گیری كرد و هم زمینه تسكین و فروكش كردنش را فراهم ساخت. برخی از این روشها عبارتند از:

الف: اعراض و بی توجهی

ب: سازش و اصلاح

ج: مقابله با متجاوز لجوج

د: عفو و صفح

و

علاج بنیادین لجاجت یا دفع بأحسن

الف: اعراض و بی توجهی

در پیش گرفتن و تداوم راه باطل و هر گونه ستیز و خصومت اگر با انگیزه اصرار و لجاجتهای بی منطق باشد، با موعظه و ارشاد و حتی با ارئه آیات و معجزات قابل علاج نیست، در این صورت بهترین روش اعراض و بی توجهی و ترك خصومت و واگذاشتن لجوجان به حال خویش است تا در راه ناصوابشان ادامه دهند. تجربه هم نشان داده كه در اینگونه مواقع سر بسر گذاشتن و بیش از حد حساسیت نشان دادن نه تنها فایدهای ندارد كه موجب تشدید لجاجت میشود. خدا وند تعالی در برخی موارد با تعابیر مختلف به پیامبرش دستور اعراض و بی توجهی نسبت به مخالفان و گمراهان لجوج كه بر باطلشان پافشاری داشتند داده است كه موارد زیر نمونه ای از آنها است :

«ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون»، سپس آنها را در گفتگوهای لجاجت آمیزشان رها كن تا بازی كنند(انعام91).

«فذرهم و ما یفترون»، پس آنها را با دروغشان واگذار(انعام 112).

«فذرهم فی غفلتهم حتی حین»، پس بگذار كه این بی خبران در جهل و غفلت خود بسر برند تا هنگام معین(مومنون 54).

« فأعرض عن المشركین»، پس از مشركان اعراض كن(انعام 106).

« وأعرض عن الجاهلین»، پس از جاهلان اعراض كن(اعراف 199).

«ولا تطع الكافرین و المنافقین و دع اذاهم و توكل علی الله»، از كافران و منافقان پیروی مكن و به آزارهای آنها اعتنا منما(و در مقام پیگیری مباش) و بر خدا توكل كن(احزاب 48).

در عرف اهل عرفان، ترك خصومت كه همان اعراض و بی توجهی نسبت به خصومتهای لجوجانه دشمنان است یكی از آداب سیر و سلوك میباشد. خواجه عبدالله انصاری در شرح «فتوت» كه یكی از منازل سائرین است، چنین میگوید: «وهی ثلاث درجات، الدرجة الأولی ترك الخصومة و التغافل عن الزلّة و نسیان الأذیّة»، و آن را سه درجه است، درجه نخست، رهایی از ستیزه جویی و چشم پوشی از لغزشها و فراموش كردن آزارها است (دكتر علی شیخ الاسلامی، راه و رسم منزلها، شرح كتاب منازل السائرین خواجه عبد عبد الله انصاری ص۳۶۲. مركز نشر فرهنگی آیة، چاپ اول ۷۹).

ب: سازش و اصلاح

یكی از روشهای مهم در برخورد با لجاجت ها روش صلح است و آنهم از دو طریق قابل تحقق است:

اول: یكی از دو طرف متخاصم در صورتیكه دیگری دعوت به صلح و سازش كند باید بپذیرد و كوتاه بیاید . گاه جریان تخاصم و جدال، خسارت بار و فرسایشی می شود بطوریكه یك طرف پیشنهاد مذاكره و گفتگو می دهد، در اینجا باید طرف دیگر استقبال كند و پذیرا شود. قرآن مجید پس از تاكید به قتال و جهاد با دشمنان به پیامبرش چنین دستور می دهد: «وإن جنحوا للسلم فاجنح لها» واگردشمنان به صلح و مسالمت تمایل داشتند تو نیزمایل به صلح باش(انفال-61).

حضرت علی علیه السلام هم می فرماید:«ولا تدفعنّ صلحا دعاك الیه عدوّك و لله فیه رضی» هرگز پیشنهاد صلح از طرف دشمن را كه خشنودی خدا در آن است رد مكن. (نهج البلاغه- نامه 53/132) البته گاه پیشنهاد صلح با انگیزه غافل ساختن و فریبكاری است كه در این صورت باید هوشیار بود. چنانچه حضرت در ادامه جملات فوق فرمود:« لكن زنهار زنهار از دشمن خود پس از آشتی كردن، زیرا گاهی دشمن آشتی میكند تا غافلگیر كند». (همان مدرك). حضرت علی علیه السلام در نامه ای برای مردم شهرهای دور در تبیین ماهیت حوادث صفین فرمودند:« ما در آغاز شامیان را دعوت به چاره جوئی مشكل و نپرداختن به جنگ كردیم ولی آنها نپذیرفتند، وقتی جنگ شروع شد و آتش آن زبانه كشید آمادگی برای پذیرش دعوت ما به صلح و گفتگو پیدا كردند، ما هم به درخواست آنان پاسخ دادیم تا حجت را بر آنان تمام كنیم و راه عذر خواهی را ببندیم، آنگاه آنكه بر پیمان خود استوار ماند از هلاكت نجات یافت، و آنكس كه در لجاجت خود پا فشرد خدا پرده ناآگاهی بر جان او كشید و بلای تیره روزی گرد سرش گردانید (و من لجّ و تمادی فهو الراكس الذی ران الله علی قلبه...) (نهج البلاغه نامه 58).

دوم: اشخاص دیگر غیر از طرفین نزاع باید وارد میدان شده و سعی در رفع نزاع و خصومت های لجوجانه نمایند و دو طرف نزاع را به صلح و دست برداشتن از خصومتها و ناسازگاریها و لجاجت ها دعوت كنند. در آیات و روایات به این مطلب كه به اصلاح ذات البین تعبیر می شود تاكیدات و تشویقهای فراوانی رسیده. قرآن مجید می فرماید:« وأصلحوا ذات بینكم». میان خودتان مسالمت برقرار سازید (انفال-1) «و ان طائفتان من المومنین اقتتلو فأصلحوا بینهما». و اگر دو طایفه از اهل ایمان با هم به قتال و دشمنی برخیزند البته شما مومنان میان آنها صلح برقرار سازید(حجرات-9). «إنّما المومنون إخوه فأصلحوا بین أخویكم»، به حقیقت مومنان هم برادر یكدیگرند پس همیشه بین برادران خود صلح دهید.(حجرات-10) گاه ممكن است منازعات خانوادگی میان دو همسر پیش بیاید و به لجاجت كشیده شود، در اینجا هم باید مصلحانی باشند كه آنها را وادار به سازش و دست برداشتن از نزاع و لجاجت نمایند:«وإن خفتم شقاق بینهما فابعثوا حكما من اهله و حكما من اهلها إن یریدا إصلاحاً یوفق الله بینهما» چنانچه بیم آن دارید كه نزاع و خلاف سخت بین آنها ( زن و شوهر)پدید آید از طرف كسان مرد و كسان زن داوری برگزینند كه اگر قصد اصلاح داشته باشند خدا ایشان را به توافق رساند.(نسا-۳۵) جضرت علی علیه السلام ضمن وصیتی به حسنین علیهما السلام فرمودند:«...و صلاح ذات بینكم وإنّی سمعت جدّكما صلّ الله علیه وآله و سلم یقول: صلاح ذات البین أفضل من عامة الصلاة و الصیام»و شما را به... و اصلاح ذات البین سفارش میكنم زیرا كه من از جد شما می شنیدم كه می فرمود:«اصلاح بین مردم از نماز و روزه بر تر است».(نهج البلاغه نامه ۴۷).

ج: مقابله با متجاوز لجوج

گاه پادرمیانی برای اصلاح جواب نمیدهد، و یکی از دو طرف متخاصم که ناحق و متجاوز است همچنان لجوجانه ستیزه گری میکند، در اینجا همان کسانیکه به منظور اصلاح وارد عمل شده بودند نباید مسئله را رها کنند و دست بردارند و متخاصمین را به حال خود گذارند بلکه باید در مقابل طرف یاغی و متجاوز لجوج ایستاده و مقابله کنند و طرف مظلوم را حمایت نمایند. قرآن میفرماید: «و إن بغت إحدئهما علی الأخری فقاتلوا اللّتی تبغی حتی تفیئ إلی أمر الله»، پس اگر نیکی از دو طرف متخاصم سرکش و متجاوز باشد با او بجنگید تا به امر خداوند (و حق و حقیقت) تن داده و برگردد(حجرات 9).

د: عفو و صفح

گذشت و بخشش از بدیهای ستیزه جویان لجوج،یكی دیگر از روشهای برخورد با لجاجت است، با عفو و گذشت بهتر میتوان لجاجت ها را مهار كرد و حساسیت های ستیزه جویانه را فرو نشاند، خداوند متعال به پیامبرش می گوید:«ولا تزال تطلع علی خائنه منهم الا قلیلا منهم فاعف عنهم فاصفح ان الله یحب المحسنین» و دایم بر خیانت كاری آن قوم (یهود)مطلع میشوی (هر روز آنها دست به خیانت تازه ای می زنند) مگر عده قلیلی از آنان كه از كارهای زشت بر كنار بوده اند. ای پیامبر از این(لجوجان) صرف نظر كن كه خدا نیكو كاران را دوست دارد(مائده 14).

در سیره پیامبر اسلام نمونه های بسیاری از چنین عفو و گذشت نسبت به دشمنان لجوج،و بخشش از حق و حقوق شخصی خود در مقابل شتیزه جویان عنود وجود دارد كه یكی از آنها همان عفو عمومی مشركان قریش پس از فتح مكه است، وعجیب آنكه خود دشمنان حضرت هم از او جز این انتظار نداشتند. بنا به نقل تاریخ آنگاه كه تمامی دشمنان و سردمداران كفر و شرك در پیشگاه با مهابت فاتح مكه سر به زیر افكنده و خاضعانه با زبان حال اظهار خجلت و انتظار رحمت داشتند،پیامبر اكرم صلّ الله علیه وآله و سلم پرسید :چه گمان می برید بر من؟ گفتند: كرم و جوانمردی. فرمود: همان را میگویم كه یوسف به برادرانش گفت:«لا تشریب علیكم الیوم» امروز سرزنش بر شما نیست. سپس فرمود: «فاذهبوا فأنتم الطلقاء» بروید كه همه شما آزاد شدگانید.(تاریخ یعقوبی-ترجمه محمد ابراهیم آیتی ج 1 ص 420-421 چاپ نهم 1382-تهران شركت انتشارات علمی و فرهنگی) قابل ذكر است كه روش اول در برخورد با لجاجت كه اعراض و بی توجهی است نوعا در روند جریان مخاصمه و قبل از پیروزی بر دشمن است اما عفو و گذشت مربوط به زمان فائق آمدن بر دشمن و قدرت بر خصم است، حضرت علی علیه السلام فرمود: «اذا قدرت علی عدوك فاجعل العفو عند شكرا للقدرة علیه». آنگاه كه بر دشمنت دست یافتی، بخشیدن را شكرانه پیروزی قرارده (نهج البلاغة حكمت 11).

علاج بنیادین لجاجت یا دفع بأحسن

سه روش اول در برخورد با لجاجتها یك علاج بنیادین و ریشه كن كننده لجاجت نیست. راه اول تا حدودی انسان را در حاشیه امن قرار می دهد و از خطر و ضرر مخالفان لجوج صیانت میبخشد. و راه دوم كه صلح باشد هر چند ممكن است زمینه پیدایش یك جو مساعد و سازش پایدار شود اما تضمینی برای آن نیست، بلكه گاه تاكتیكی برای ضربه زدن و تداوم همان لجاجتهای خصمانه است. روش سوم هم مسالمت آمیز نیست، بلکه با استفاده از قهر و ستیز است. اما روش چهارم می تواند لجاجت را ریشه كن كند، و آن جو خصومت و نزاع را تبدیل به دوستی و محبت نماید و تخاصم لجوجانه را به تفاهم و تعامل مبدل سازد بدینجهت این روش به تعبیر قرآن دفع بأحسن است آنجا كه می فرماید:«ولا تستوی الحسنه و لا السیئه ادفع بالتی هی أحسن فإذا الذی بینك و بینه عداوة كأنه ولی حمیم» هرگز نیكی و بدی یكسان نیست، بدی را با نیكی دفع كن ناگاه( خواهی دید) همان كسی كه میان تو و او دشمنی است گویی دوستی گرم و صمیمی است. (فصلت-34). در سیره معصومین علیهم اسلام و تربیت یافتگان مکتبشان نمونه های دفع بأحسن و مقابله بدی به خوبی، و در مقابل توهین و ناسزا و دشمنی، احسان و محبت کردن فراوان وجود دارد که میتواند درسهای خوبی در این زمینه برای پیروانشان باشد.

نتیجه

در این مقاله پس از آشنایی با مفهوم و کاربرد لجاجت؛ نقش مخرب آن در بعد اجتماعی و روانشناختی تبیین شده آنگاه عوامل لجاجت و چگونگی مقابله با آنها و علاج بنیادین لجاجت مشروحا مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

منبع:معراج