مراحل تکامل جنین در قرآن

منبع: درسهایی از مکتب اسلام، تیر 1399 - شماره 710؛ سبحانی، جعفر

سوال

قرآن مجید مراحل تکامل جنین را در رحم مادر در مراحل شش گانه خلاصه می کند:

1. مرحله نطفه؛ 2. مرحله تبدیل نطفه به علقه؛ 3. تبدیل علقه به مضغه؛ 4. تبدیل مضغه به استخوان؛ 5. پوشش استخوان با گوشت؛ 6. آفرینش تازه با دمیدن روح.

برخی؛ در فضای مجازی منکر بسیاری از این مراحل می باشند، لطفا توضیح دهید.

پاسخ

یکی از محورهای مهم و قابل توجه در آیات قرآن، موضوع پیدایش و آفرینش جنین است که به عنوان نقطه آغاز حیات انسانی مطرح گردیده، در یک آمارکلی، قرآن در 41 سوره با 76 آیه با بیانی شیوا به این موضوع پرداخته است، چرا که مرحله جنینی، یکی از ظریف ترین مراحل زندگی انسان است که دارای اسرار وشگفتی های فراوانی بوده و همگان را در حیرت فرو برده است.

قرآن با عبارات بسیار رسا اشاره می نماید که شگفتی های دنیای جنین چنان گسترده است که گاهی از حد اندیشه بشر خارج است، به گونه ای که در دانش جنینن شناسی نیز با همه پیشرفت هایش، هنوز بسیاری از رازها و معماهای ناگشوده پیرامون آفرینش و رشد جنین باقی مانده است.

عجایب حکمت که خداوند متعال در خلقت رحم و پرورش جنین به کاربرده است، قرآن ضمن اشاره به این موضوع، بشر را به مطالعه پیرامون آن دعوت می کند تا ضمن آشنایی با مراحل گوناگون این دوره به عظمت آفریدگار نیز پی ببرد.

نکته جالب آن است که قرآن، تمام مراحل آفرینش و رشد جنین را با اصطلاحاتی به ظاهر ساده، بیان نموده است به گونه ای که برای انسان های آن زمان نیز به آسانی قابل درک بود. اما با وجود این، داده های قرآن درباره جنین آن چنان دقیق هستند که گاهی به نظر می رسد فهم آن برای افرادی که در قرن هفتم میلادی زندگی می کرده اند، ناممکن به نظر می رسیده است.

به عبارتی؛ اگر به خوبی در این آیات نگریسته شود، می توان فهمید اطلاعاتی که قرآن ارائه داده، از سطح فهم مردم آن زمان بسیار بالاتر بوده است، به طوری که دانش جنین شناسی تنها زمانی توانست برخی از داده های قرآنی را اثبات کند که شیوه علمی مطالعه جنین را طی قرن اخیر تغییر داد و در قرن بیستم، رشته جنین شناسی تجربی شکل گرفت که جنین شناسی را از یک علم توصیفی، به علمی تبدیل نمود که با دست یابی به فن آوری های پیچیده و پیشرفته سلولی، بتواند به فهم روشنتر در روند شکل گیری جنین، بپردازد.

برای ارائه نظر جامع و کامل قرآن درباره موضوع آفرینش و رشد جنین، باید آیات قرآن با چینش منطقی دسته بندی شود:

1. استقرار سلول تخم تکثیر یافته در رحم مادر

قرآن می گوید: ما انسان را از نطفه (بی ارزشی ) آفریده ایم... و حقیقتا این اعجاز الهی است که توان تبدیل دو سلول اسپرم و تخمک بسیار ریز میکروسکوپی را به انسان بزرگ و کامل و بالغ داراست.

از نظر زیستی، سلولی که از اتصال تخمک و اسپرم حاصل می شود،«سلول تخم» نام دارد. در عرض 2 روز پس از بارداری، این سلول سفر خود را ازطریق لوله حمل تخمک (لوله رحمی) به سمت رحم آغاز می کند که این امر با فعالیت عضلات جدار لوله رحمی میسر می شود. در همین زمان، سلول؛ تخم خود را مکررا تقسیم می کند تا مجموعه ای از سلول ها به نام «مورولا» حاصل شود. پس از 5 تا 7 روز، این مجموعه سلول به رحم می رسد. این مجموعه خود را به صورتامنی در آندومتر (سلطح داخلی رحم ) جای داده و به رشد خود ادامه می دهد و ازاین لحظه به بعد، از بارداری به خوبی تثبیت می شود) و این، همان موضوعی استکه قرآن از آن، به عنوان «ثُمَّ جَعَلناهُ نُطْفَةً فِی قرارٍمَکینٍ » یاد کرده است.

2. تبدلیل نطفه به علقه (لخته خون) و شروع خلقت انسانی

مرحله بعدی، مرحله علقه است که از روز 15 تا روز 24 رویانی است. دراین مرحله، رویان توسط بند ناف به دیواره رحم متصل می شود. خون در رگ ها به صورت جزایر خونی تشکیل می شود و به رویان شکلی شبیه لخته خون می دهد. علقه اولین مرحله ای است که نطفه، که استعداد انسان شدن را دارد، وارد مرحله شکل یافته ای می شود.

لازم به ذکر است که در مرحله علقه موجودی لخته ای شکل و زالو مانند به وجود می آید که قرآن از آن، به علقه تعبیر می کند، زیرا هم از نظر شکل و هم از نظرحرکت ظاهری، مانند زالو بوده و نیز از این جهت که علقه می تواند به جسم معلق اشاره داشته باشد، زیرا جنین در شش روز اول، در داخل لوله رحمی به صورت معلق و متحرک به سمت حفره رحمی حرکت می نماید.

3. مرحله مضغه (بافت نرم)

قرآن پس از مرحله علقه، سخن از مضغه به میان می آورد یعنی لخته گوشت مانندی که حالت قوام پیدا کرده و شبیه گوشت جویده شده است که علت نام گذاری آن در قرآن شکل جنین است که به صورت شیئی که جویده شده، دیده می شود. گفتنی است که رویان در روز 24 -26 جنینی وارد مرحله مضغه می شود. این مرحله از مراحل جنین، مرحله ای است که قابلیت جنین برای دریافت صورت انسانی و ادامه مراحل بعدی برای تبدیل شدن به انسان کامل روشن می شود. چه بسا در برخی موارد، جنین چنین قابلیتی را نیابد و در نهایت یا سقط صورت می گیرد و یا به صورت انسان ناقص الخلقه ای متولد می شود. خداوند از این حقیقت با تعبیر «مخلّقه» و «غیرمخلّقه» یاد کرده است.

4. مرحله عظام (رشد استخوان ها)

از چهارمین مرحله از تکامل انسانی از نظر قرآن، شکل گیری استخوان ها و پوشاندن آن ها با گوشت است.

در طی هفته چهارم، در رویان، قطعاتی به نام سوماتیت به وجود می آیند که از این نواحی، قسمت وسیعی از اسکلت استخوانی و عضلانی بدن شکل خواهد گرفت و رشد اجزای ابتدایی تا پایان هفته شانزدهم، یعنی حدود چهارماهگی، سیر تکامل خود را طی می کند.

از نظر علمی، از هفته چهاردهم، فعالیت استخوان سازی، اسکلت جنین و حرکات اندامی آن، به خصوص با روش «اولتراسونوگرافی» مشاهده پذیرند.

هرچند استخوان سازی به معنای اسکلت انسانی در این مرحله شکل می گیرد، در تفسیر آیات مورد بحث، «به تبدیل مضغه به استخوان» باید توجه کرد. رشد جنین از این مرحله به بعد، از نظر شکل اندامی و ظاهر پوست و سایر ویژگی ها، گواه صادقی بر این است که قرآن به زیبایی اشاره می کند که ما استخوان ها را از گوشت پوشش دادیم. یعنی شکل ظاهری جنینی به پایان رسیده است.

5. مرحله پوشش استخوان ها با گوشت

قرآن به این مرحله با فقره «فَکسَوناَ العِظامَ لَحْما» اشاره می کند.

تعبیر پوشش با گوشت، می تواند اشاره به شکل گیری عضلات در جنین باشد که در هفته هفتم و هشتم شکل گرفته و تقریبا چهره انسانی جنین کم کم آشکارمی شود. بعد از تکمیل این مرحله، حرکت جنین آغاز می گردد.

آن چه در این آیات مهم است، این است که قرآن در زمانی به مراحل رشد جنین برای توجه به قدرت خداوند اشاره می کند که وسایل علمی پزشکی قدرت نمایش این مراحل را نداشتند و قرآن بدون این که وارد جزئیات بشود، چون کتاب هدایت، توجه انسان را به این شگفتی ها جلب می نماید.

6. مرحله آفرینش برتر

خلقت انسان در آیات قرآن، از دو منظر مورد توجه قرار گرفته است؛

یکی بُعد مادی او که از این لحاظ، منشأ خلقت انسان را خاک یا گل می داند و با این بیان، هم به عناصر مادی وجود او اشاره می کند و هم به جنبه نمادین خلقت مادی. سپس مراحل خلقت جنین در قرآن مطرح شده است، از نطفه به معنی «زیگوت تا پایان» مراحل جنینی که شکل کامل انسانی می گیرد. این مراحل به تفصیل در منابع علمی آمده است. اما قرآن به زبان علمی به تبیین پدیده جنین شناسی نپرداخته است. لذا یافته های علمی جنین شناسی می تواند تفسیر آیات قرآن در این زمینه باشد.

دوم بُعد معنوی او است که قرآن در این باب، بیان می کند که خداوند پس از تکمیل خلقت مادی، خلقت دیگری را که دمیدن روح الهی است، در انسان ایجاد می کند. چنان که می فرماید:

«ثُمَّ أَنْشأْناهُ خَلقا آخَر». بدین ترتیب خلقت انسان با دو بُعد مادی و معنوی کامل شده و انسان شایستگی تکلیف الهی را پیدا می کند.